Przyczyny powstawania żylaków kończyn dolnych

Żylaki kończyn dolnych, czyli trwałe poszerzenie żył powierzchownych w postaci wężowatych, poskręcanych sznurów, czasami z balonowatymi uwypukleniami, to problem, który dotyczy wielu ludzi. Szacuje się, że w Polsce żylaki występują u ponad 30% mężczyzn i prawie 50% kobiet zgłaszających się do lekarzy. Częstość występowania choroby wzrasta z wiekiem. Powstawaniu żylaków sprzyja długotrwałe przebywanie w pozycji stojącej lub siedzącej, zwłaszcza z nogą założoną na nogę, a także otyłość. Często występują u całych pokoleń, co może sugerować uwarunkowanie genetyczne. Chociaż początkowo jest to problem głównie kosmetyczny, nie leczone, mogą z czasem stać się dla chorego poważnym zagrożeniem.

Czynniki ryzyka powstawania żylaków:

• wiek – żylaki kończyn dolnych dużo częściej występują u osób starszych,
• płeć – częściej występują u kobiet, w grupie wiekowej od 20 do 34 lat stosunek kobiet do mężczyzn z chorobą żylakową wynosi 6:1, ale w grupie od 65 do 74 lat już tylko 1,5:1,
• przynależność rasowa – żylaki kończyn dolnych najczęściej dotyczą ludzi rasy białej,
• czynniki dziedziczne – z przeprowadzonych badań wynika, że ryzyko rozwoju żylaków kończyn dolnych u osób, których oboje rodzice je mieli, wynosi około 90%, a w przypadku, gdy żylaki miało tylko jedno z rodziców – 42%,
• ciąża – częstość występowania choroby żylakowej wzrasta wraz z liczbą ciąż, szacuje się, że co trzecia kobieta w pierwszej ciąży i co druga kobieta w drugiej ciąży ma żylaki kończyn dolnych,
• brak ruchu, długotrwałe przebywanie w pozycji stojącej lub siedzącej oraz zakładanie nogi na nogę, co sprzyja zastojowi krwi w kończynach dolnych
• nadwaga i otyłość,
• zaburzenia hormonalne, stosowanie doustnej antykoncepcji i hormonalnej terapii zastępczej,
• wysoki wzrost,
• palenie papierosów, nadużywanie wysokoprocentowego alkoholu,
• noszenie obcisłych ubrań, zwłaszcza podkolanówek lub pończoch z ciasnymi ściągaczami utrudniającymi odpływ krwi z kończyn dolnych i butów na wysokich obcasach,
• dźwiganie ciężarów.

Jak działają żyły?

Krew bogata w tlen i substancje odżywcze rozprowadzana jest w naszym organizmie za pomocą tętnic, którymi płynie szybko i pod dużym ciśnieniem. Tkanki pobierają z krwi tlen i substancje odżywcze, oddają niepotrzebne im produkty przemiany materii i tak wykorzystana krew wraca żyłami do serca. Żyłami krew płynie wolniej i pod mniejszym ciśnieniem niż w tętnicach. Zwłaszcza w przypadku żylaków kończyn dolnych ma utrudnione zadanie, bo musi pokonać siłę grawitacji. Ułatwiają jej to zastawki, czyli fałdy błony wewnętrznej żyły, które uniemożliwiają cofanie się krwi i warunkują jej przepływ w kierunku serca, a nie odwrotnie. Duży udział mają tutaj także mięśnie kończyn dolnych, które podczas ruchu kurczą się, uciskając żyły i w ten sposób „wyciskają” krew ku górze. Udowodniono, że w warunkach prawidłowych w kończynach dolnych 90% krwi płynie układem żył głębokich, a tylko 10 % żyłami powierzchownymi.

Przyczyny i mechanizm powstawania żylaków

Wyróżnia się dwa rodzaje żylaków kończyn dolnych: pierwotne i wtórne.

Pierwotne żylaki kończyn dolnych to takie, które rozwijają się samoistnie, a głównymi przyczynami ich powstawania są predyspozycje genetyczne współistniejące z czynnikami ryzyka, takimi jak długotrwałe przebywanie w pozycji stojącej lub siedzącej, nadmierny wysiłek fizyczny, wielokrotne ciąże.

Uważa się, że istnieje genetycznie uwarunkowane osłabienie ściany żylnej i struktury zastawek o dotychczas nieznanej przyczynie.
Długotrwałe przebywanie w pozycji stojącej lub siedzącej i brak ruchu sprawia, że krew krążąca w układzie żylnym, nie dostając „wsparcia” ze strony kurczących się mięśni, płynie coraz wolniej. Coraz więcej krwi gromadzi się w żyłach powierzchownych kończyn dolnych, zwiększa się ciśnienie wywierane przez nią na cienkie i nieprzyzwyczajone do tego ściany naczyń. Powoduje to stopniowe rozciąganie ich ścian, a także uszkadzanie zastawek.

Ciąża a żylaki

Ciąża także może mieć duży udział w powstawaniu żylaków kończyn dolnych. Panuje wtedy zwiększone ciśnienie w jamie brzusznej, co utrudnia odpływ krwi z kończyn dolnych żyłami w kierunku serca oraz wpływa na uszkodzenie zastawki żyły odpiszczelowej (największej żyły powierzchownej na kończynie dolnej, jednej z dwóch głównych żył powierzchownych odbierających krew z drobnych żyłek skóry i tkanki podskórnej) znajdującej się u jej ujścia w pachwinie.

Ponadto układ krążenia przyszłych mam musi pomieścić większą niż zwykle ilość krwi (średnio o 1 litr). Wydzielany w czasie ciąży hormon – progesteron – ułatwiający rozciąganie się ścian macicy, zwiększa również rozciągliwość żył, co ułatwia tworzenie się żylaków. Należy również dodać, że kobiety w ciąży często oszczędzają się, a brak ruchu również sprzyja powstawaniu żylaków kończyn dolnych.

Żylaki jako następstwo chorób

Żylaki wtórne rozwijają się w następstwie istniejących lub przebytych chorób, które przyczyniają się do długotrwałego zastoju krwi w układzie żylnym, i w wyniku tego również uszkodzenia ścian i zastawek żylnych. Do najczęstszych z nich należy zespół pozakrzepowy rozwijający się jako powikłanie żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej i jej najczęstszej manifestacji - zakrzepicy żył głębokich, a także zakrzepowe zapalenie żył powierzchownych.